English
اطلاعات تماس
 
تلفن: 81032220 021 98+
نمابر: 81032200 021 98+
آدرس دبیرخانه: تهران: کریمخان زند، نبش شهید عضدی(آبان شمالی)، پلاک 76 طبقه دوم، شماره 212 .............................................. کانال تلگرام : https://telegram.me/IISAchannel شماره پیام رسان: 09398897655
پست الکترونیکی: iisa.centraloffice@gmail.com
کد پستی: 1597633141
مشاهده خبر
گزارشی از برگزاری نشست نقد و بررسی کتاب جامعه علویان ترکیه

نشست "نقد و بررسی کتاب جامعه علویان ترکیه" از سوی انجمن ایرانی روابط بین الملل با همکاری گروه ترکیه شناسی پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانهشنبه 26 فروردین ماه 1396 با حضور جمعی از پژوهشگران برگزار شد. در این نشست آقایان شعیب بهمن، نویسنده کتاب و سیامک کاکایی و رحمت حاجی‌مینه به عنوان کارشناسان نشست حضور داشتند.

در ابتدای نشست دکتر حاجی مینه، با اشاره به اهمیت نقش جامعه علویان در ترکیه و همچنین ناشناخته ماندن این بحث به ویژه در محافل علمی، از برگزاری چنین نشستی ابراز خرسندی کرد و در ادامه ازآقای کاکایی به عنوان ناقد کتاب خواست تا به ایراد مطالب خود بپردازد.

در ادامه نشست، کاکایی به ایراد سخنرانی پرداختکه خلاصه‌ای از این مباحث در زیر آمده است:

«بحث ترکیه همواره برای ما مهم بوده است جدای از همسایگی سیاسی و جغرافیایی دو کشور ایران و ترکیه پیوندهای گسترده تاریخی و فرهنگی با یکدیگر دارند. در این راستا شناخت جریان ها و گروه های اجتماعی-مذهبی ترکیه برای سیاستگذاران ایرانی دارای اهمیت خواهد بود.

کتاب در 10 فصل تدوین و تلاش شده است تا در فصل‌های مختلف به تشریح مسایل علویان ترکیه توجه شود. در بخش نخست دیدگاه ها و آیین های علویان معرفی شده است. باید گفت که که علوی گری یک مذهب کاملا مشخص نیست بلکه یک سری جریان ها و گروه هایی را شامل می شود که در گستره ای از بالکان و ترکیه گرفته تا افغانستان و پاکستان پراکنده است.

در این کتاب از دو گروه شاخص علوی یعنی بکتاشی ها و قزلباشان در ترکیه نام برده شده است. مردمانی که تا همین چند دهه ی گذشته بیشتر در قالب زندگی روستایی یا کوچ نشینی روزگار می گذراندند. فعالیت بکتاشی ها از قرن های 7 و 8 هجری در قالب جماعت هایی به نام بابا و نظام مرید و مرادی آغاز شد و در نهایت در بخشی از آناتولی مرکزی متمرکز شدند. قزلباش ها هم بیشتر در دوران صفوی رشد کردند.

به لحاظ اعتقادی پاره ای شباهت ها و تفاوت ها میان علویان با اهل سنت و شیعیان وجود دارد که آنان را بیشتر به شیعیان نزدیک می کند. در اصول دین اشتراک وجود دارد اما بحث کلیدی در جامعه ی علوی بحث ذات انسانی و میزان گرایش به امام علی(ع) است. همچنین در توحید و معاد هم تفاوت هایی در نگرش آنان نسبت به دیگر مذاهب اصلی دین اسلام وجود دارد و به همین اعتبار گروهی از اندیشمندان، علویان را قطب سوم جهان اسلام به شمار می آورند.

در مورد کتاب های مقدس آنان می توان به دو کتاب ولایت نامه ی بکتاشی ها که شرح مقامات و اوصاف حاج بکتاش علی قطب اصلی این جامعه است و همچنین کتاب فرمان قزلباشان که منسوب به سخنان امام جعفر صادق(ع) است اشاره کرد.

محل عبادات علویان، جمع خانه نام دارد. علوی ها عبادت های روزانه را انجام می دهند هر چند بخشی از آنان بر این باورند که نیازی به رعایت شریعت ندارند و بر این اندیشه اند که با گذر از شریعت، طریقت و معرفت به حقیقت رسیده اند.

در بخش بعدی کتاب به تحولات معاصر جامعه علوی و رویکردهای اجتماعی و سیاسی آن ها پرداخته شده است. واقعیت این است که نگاه امپراتوری عثمانی به علوی ها مثبت نبود و آنان را رافضی و خارج از دین و همچنین ستون پنجم ایران در زمان صفویان می دانستند. بنابراین رویارویی عثمانی ها با علویان نه تنها مذهبی بلکه سیاسی هم بود و به همین سبب در یک مورد سلطان سلیم دست به کشتار حدود 20 هزار تن از آنان زد.

در عرصه ی مذهبی هم این دشمنی و رویارویی سخت موجب شد تا پیروان آیین علوی به پنهان کاری روی آورند و در اصطلاح فعالیت های زیرزمینی را پیشه کنند. هر چند این اقدامات به انزوای نسبی آنان انجامید اما باعث نابودی یا استحاله علویان نشد.

این کتاب، سیر تحولات اجتماعی و سیاسی علویان را پی گرفته است. علوی‌ها به امید آنکه بتوانند در زیر سایه دولتی سکولار از آزادی مذهبی و زیست اجتماعی برخوردار شوند، از قدرت گرفتن آتاترک پشتیبانی و او را یاری کردند. هر چند در نهایت قیام سید رضا در منطقه درسیم در سال‌های 8-1937 قتل عام دیگری را از علویان موجب گشت.

یک دگرگونی مهم در میان این جامعه آن است که دهه‌های 50 و 60 میلادی علویان به اندیشه‌های چپ‌گرایانه و مارکسیستی گرایش پیدا می‌کنند و باز هم مورد پیگرد و آزار قرار می‌گیرند. این شرایط سخت تا دوران زمامداری تورگوت اوزال ادامه داشت. در دوران او کمی از فشارها بر علویان کاسته شد، اما تغییر محسوسی در مورد آزادی‌های اساسی آنان پدیدار نشد.

در دوران حزب عدالت و توسعه و با تغییر شرایط روزگار و گسترش رسانه‌های ارتباط جمعی ادامه روند پیشین چندان میسر نبود. نقطه عطف اصلی در این دوران با بیان گشایش در مساله علوی از سوی اردوغان در سال 2007 رخ داد که باز هم بیشتر از حرف نبود و در عمل دستاورد مثبتی برای علویان نداشت. اما در هر حال نمی‌توان جدی‌تر شدن درخواست‌ها و ابراز هویتی علویان را نادیده انگاشت، چرا که هم احزاب کردی و هم حزب جمهوری خلق به جامعه علوی به سبب تاثیرگذاری رأی آن ها در انتخابات توجه دارند.

کتاب همچنین به جریان شناسی گروه‌های علوی هم پرداخته. باید گفت که علویان هرچند در کل یک جامعه هستند اما به دلیل تفاوت خاندان ها رهبری یگانه‌ای نداشته و به گونه‌ای چند پاره هستند. بنابراین تا به امروز نتوانسته اند یک جامعه سازمان‌یافته باشند و در قالب حزبی به مشارکت سیاسی در سپهر سیاست ترکیه بپردازند.

بررسی و نوشتن درباره علویان بسیار دشوار است. کار در مورد جامعه‌ای که مسایل هویتی و مذهبی پیچیده‌ای دارد خیلی سخت خواهد بود. بنابراین، باید از دکتر بهمن برای چنین تلاشی سپاسگزاری کرد.

نقطه قوت اصلی کتاب تقسیم بندی خوب آن است. ابتدا شناخت باورها و مذهب علوی و سپس حرکت به سمت تحولات سیاسی و اجتماعی این جامعه به درستی انجام شده و هدف نویسنده را برآورده کرده است. نکته مهم دیگر این است که تلاش شده از جعبه دربسته و پر رمز و راز علوی به مفاهیمی نظیر بابا، پیر، درویش یا ابدال توجه شده و این مفاهیم تبیین شود.

اما در روش‌شناسی به شیوه نگارش چندان توجه نشده و احساس می‌شود که برای چنین اثری نیاز به مقدمه مفصل‌تری وجود دارد. دیگر آنکه برای کسی که بخواهد علویان را بشناسد، فهم درست واژگانی نظیر پیر، بابا یا ابدال اهمیت دارد و نیاز است که این ها بیشتر توضیح داده شوند.

می‌توان گفت در مجموع بی‌طرفی در کتاب لحاظ اما در برخی مطالب هم از این اصل عدول شده است. همچنین تشبیه و یا همانندسازی میان باورهای علویان به برخی اعداد مقدس یا نمادهایی از عناصر طبیعی به تثلیت دین مسیحیت به واقعیت نزدیک نیست.

در مورد بررسی فعالیت‌های اجتماعی علویان در کتاب همپوشانی‌هایی در فصل‌های گوناگون وجود دارد که می‌توانست در قالب یک فصل مفصل‌تر بررسی شود. در کنارآن بهتر است تا به جای کاربرد واژه احیاگری درباره فعالیت علوی‌ها از رشد علوی‌گری نام ببریم.

برای شناخت یک جامعه مذهبی آن هم علوی‌ها تنها نمی‌توان به کتاب‌ها و منابع نوشتاری بسنده کرد، بلکه باید نویسنده در منطقه زیست این افراد حضور فیزیکی داشته باشد که شوربختانه این امکان برای آقای بهمن مانند بسیاری دیگر از پژوهشگران ایرانی فراهم نشده است. همچنین گویا به کتاب‌های مقدس و مرجع علویان هم دسترسی وجود نداشته است.

در پایان و در یک جمع‌بندی کلی باید از دکتر بهمن به خاطر تلاش برای شناخت جامعه پیچیده علویان سپاسگزاری کنیم و بگوییم که این کتاب نیاز به بازبینی و پاره‌ای اصلاحات هم دارد.»

در ادامه نشست دکتر بهمن، نویسنده کتاب جامعه علویان ترکیه به بیان نظرات و بررسی نقدهای مطرح شده بر اثر خود پرداخت و گفت:

«چند نکته سبب ترغیب من به پژوهش پیرامون علویان ترکیه شد. اول از همه ناشناخته بودن این جامعه حتی در میان محافل آکادمیک کشور بود. به لحاظ پیچیدگی‌های نهفته در میان جامعه علویان شناخت درستی نسبت به آنان وجود ندارد.

نکته دوم کمبود منابع فارسی درباره علویان است. منابع انگشت شماری هم که وجود دارند بیشتر به آیین‌ها، باورها و آداب و رسوم این جامعه پرداخته‌اند و کم‌تر به وضعیت معاصر آنان عنایتی داشته اند. سومین نکته درون‌گرایی علویان است. آنان به سبب فشارها همواره ناگزیر به پنهانکاری و یا جابجایی بودند، خود این پنهانکاری مساله قابل توجهی است. به جهت نزدیکی باورهای علویان به شیعیان نیز شناخت آنان برای ما ضرورتی انکارناپذیر است.

باید گفت که فهم مساله علوی در خود ترکیه هم دشوار است و ابهامات زیادی درباره آن وجود دارد و مفهوم واحدی هم از علوی‌گری پدید نیامده است. کتاب حاضر را می‌توان پیش درآمدی دانست برای پژوهش‌های گسترده‌تر و هر فصل کتاب حاضر می‌تواند در قامت کتابی دیگر پدیدار شود.

نقد ها همه پذیرفتنی است. از آنجا که کتاب مخاطب عام گسترده ندارد، بر این گمان بودیم کسانی‌که به این موضوع علاقمند هستند، شناختی کلی و اولیه از واژگان و مفاهیم مطرح در این حوزه دارند. همچنین در مورد بحث تثلیث هم تلاش شده تا نظرات گوناگون بیان شود. نبود مشاهده مستقیم و میدانی هم نقص بزرگ بیشتر پژوهش‌های آکادمیک است.

روی‌هم‌رفته باید گفت که چون هدف بازگوکردن مناسک دینی و آیینی علویان نبود، خیلی به کتاب‌های مرجع مذهبی آنان مراجعه نشد؛ چرا که بحث بیشتر متمرکز بر وضعیتی امروز جامعه علویان بود. حقیقت آن است که فهم دقیق تحولات ترکیه بدون شناخت علویان ممکن نیست. آنان هم اقلیت قومی هستند و هم مذهبی.»

در پایان این نشست دکتر حاجی‌مینه ضمن تشکر از هر دو مهمان و حاضران در جلسه بویژه دکتر اسدالله اطهری مدیر گروه ترکیه‌شناسی و مهدی صبوحی عضو انجمن ایرانی روابط بین‌الملل که برگزاری این نشست را فراهم کرده بودند، گفت: فلسفه چنین نشست‌های علمی نقد کتاب که یک سنت بسیار ارزنده در جامعه علمی کشور است، علاوه بر معرفی جامع و هدفمند کتاب، نقد سازنده کتاب در حضور نویسنده است تا در چاپ‌های بعدی کتاب، نقدها برطرف و نکات مثبت تقویت شوند. روندی که حاصل اصلی آن پویایی جامعه علمی در حوزه نگارش خواهد بود. 

منبع: روابط عمومی انجمن ایرانی روابط بین‌الملل
تاریخ انتشار: 1396/05/06 - 12:31
دیدگاه ها
شاید مهم ترین انتظار پراگماتیک از یک نهاد علمی- پژوهشی آن است که بیش از آن که تماشاگر ‏موجودیت و سپری شدن عمر خود باشد، در بهره برداری از فرصت ها و خلق آثار و نتایج مثبت، ‏کیاست و کفایت به خرج دهد.‏
شاید مهم ترین انتظار پراگماتیک از یک نهاد علمی- پژوهشی آن است که بیش از آن که تماشاگر ‏موجودیت و سپری شدن عمر خود باشد، در بهره برداری از فرصت ها و خلق آثار و نتایج مثبت، ‏کیاست و کفایت به خرج دهد.‏