English
اطلاعات تماس
 
تلفن: 81032220 021 98+
نمابر: 81032200 021 98+
آدرس دبیرخانه: تهران: کریمخان زند، نبش شهید عضدی(آبان شمالی)، پلاک 76 طبقه دوم، شماره 212 .............................................. کانال تلگرام : https://telegram.me/IISAchannel شماره پیام رسان: 09398897655
پست الکترونیکی: iisa.centraloffice@gmail.com
کد پستی: 1597633141
مشاهده جزئیات

1393/04/09 - 14:23

امیر هوشنگ میرکوشش*

 

داعش یک جریان سلفی سنی است که  برآمده از دل گروه "توحید و جهاد" است که نهضت مقاومت در عراق در سال ۲۰۰۳برای مقابله با تهاجم آمریکا علیه عراق پایه گذاشته بود. این گروه در عراق تنها به سربازان آمریکایی حمله نمی‌کرد، بلکه با حمله‌های انتحاری شیعیان و مسیحیان را نیز هدف تهاجم خود قرار می‌داد. نخستین رهبر "توحید و جهاد" ابومصعب الزرقاوی بود که اهل اردن بود و بخاطر بی‌رحمی‌هایش مشهور است. از "توحید و جهاد" به عنوان شاخه عراق القاعده یاد می‌شود.الزرقاوی در سال ۲۰۰۶به دست آمریکایی‌ها کشته شد و به جای او "ابوحمزه المهاجر" ریاست "توحید و جهاد" را بر عهده گرفت. در همان سال بود که "دولت اسلامی در عراق" نیز به رهبری "ابوعمر البغدادی" تاسیس شد. المهاجر و ابوعمر نیز در عملیات مشترک نیروهای عراقی و آمریکایی در سال ۲۰۱۰کشته شدند. ریاست "توحید و جهاد" را نیز از آن پس ابوبکر البغدادی بر عهده گرفت که از همان سال رهبری "داعش" را نیز در دست داشت.

  ورودِ داعش به بحرانِ سوریه، درست زمانی کلید خورد که افکار عمومی جهانی  از مردم سوریه و انقلاب سوریه حمایت می‌کردند. فضا به شدت علیه بشار اسد بود. اما تحرکات داعش و نیز «جبهه النصره» معادلات را تا حدودی تغییر داد. به عبارتی، اعتراضات را از ریل اصلی خارج و موضوع جدیدی مطرح شد؛ داعش، خشونت‌ها را به حدی افزایش داد که این بار خطر دیگری هم مطرح شد: خطر پر کردن خلأ بشار اسد توسطِ داعش. بنابراین در یک جمله، داعش، تبدیل به بحرانی در بحران دیگر شد. بحرانی که بحرانِ قبلی را تا حدود زیادی  تحت‌الشعاع قرار داد.

نیروهای «دولت اسلامی عراق و شام» موسوم به «داعش» در چند روز گذشته توانستند، کنترل چندین شهر عراق را به دست بگیرند. آن‌ها نخست به موصل، دومین شهر بزرگ عراق حمله کردند و در حالی که ارتش عراق مقاومت چندانی از خود نتوانست نشان دهد، به سرعت نقاط حساس این شهر را تصرف کردند. همچنین گزارش‌هایی مبنی بر تصرف شهر تکریت، و نیز بخش‌هایی از کرکوک توسط «داعش» منتشرشده است.

خلأ قدرت در سوریه، به افزایش قدرت داعش منجر گردید، اختلافات سیاسی شیعیان، سنی‌ها و کردها در عراق هم این امکان را به داعش داده که با قدرت بیشتری در مناطق سنی نشین این کشور جولان بدهد. استراتژی داعش هم در سوریه و هم عراق، تصرف و کنترل مناطقی بوده که در حوزه «امارت اسلامی» مورد نظر آن ها قرار دارد. داعش قبلاً در مناطقی همچون فلوجه، رمادی و الانبار فعال بوده است اما در حال حاضر موصل، تکریت، بخش‌هایی از کرکوک را هم در دست دارد. به عبارتی، حوزه نفوذ داعش در عراق، به‌شدت افزایش‌یافته است. هنوز مشخص نیست که این گروه تندرو پیشروی به سوی کدام مناطق دیگر را در اولویت دارد.داعش درست زمانی حملاتش را در عراق شدت بخشیده که اختلافات جریانات سیاسی عراق، به اوج رسیده. هم اختلاف مالکی و سنی‌ها، هم اختلاف کردها و مالکی. کردها و سنی‌ها مالکی را به تکروی و رفتارهای دیکتاتورمابانه متهم می‌کنند.

تبعات هر نوع رویارویی نظامی با داعش، چه از جانب ارتش عراق و چه از سوی کردها به احتمال زیاد تنها محدود به مرزهای عراق باقی نخواهد ماند. هم جمهوری اسلامی، هم رژیم سوریه، هم ترکیه و نیز کشورهای عربی، به‌دقت وضعیت را رصد می‌کنند.از یک طرف جمهوری اسلامی و نیز شیعیان کشورهای منطقه می‌توانند در صورت تعرض داعش به «اماکن مقدس» شیعیان، توجیهی برای ورود مستقیم به این معادله پیدا می‌کنند.از طرف دیگر، ترکیه،‌ به علت گروگان گیری اتباع خود در کنسولگری ترکیه در موصل توسط داعش ، احتمالاً به گزینه‌های دیگری از جمله مداخله مستقیم فکر خواهد کرد.همچنین احتمالاً کردهای ترکیه و سوریه و حتی احزاب مسلح کردستان ایران در صورت حمله داعش به کردهای عراق، وارد این معادله خواهند شد.بنابراین، داعش، نیروهایش را به هر سمتی هدایت کند و حملا تش را به هر سویی سازمان دهد، این بحران سمت و سویی متفاوت خواهد گرفت. بحرانی که در صورت عدم دفع سریع آن، استعداد تبدیل‌شدن به یک بحران منطقه‌ای را دارد.

پیشروی سریع داعش در مناطق عمدتا سنی‌نشین عراق می‌تواند حاکی از حمایت‌های محلی از این گروه باشد و در نتیجه، ممکن است داعش بتواند مواضع خود در این مناطق را دست کم برای مدتی حفظ کند. در همانحال، برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که دولت خواستار حمایت و کمک نظامی مستقیم کشورهای دیگر، و مشخصا ایالات متحده، شده است.با توجه به ماهیت گروه داعش، که از نظر آمریکاییان یک سازمان افراطی تروریستی است، احتمالا دولت عراق انتظار دارد ایالات متحده به هر اقدامی، از جمله مداخله نظامی برای سرکوب این گروه مبادرت کند.رئیس جمهوری آمریکا تمامی گزینه‌ها، از جمله اقدامات نظامی را برای کمک به دولت عراق در برابر پیکارجویان داعش در نظر دارد. برخی منابع از احتمال مشارکت نیروی هوایی آمریکا در عملیات شناسایی و حمایت هوایی از ارتش عراق در برابر مهاجمان سخن گفته‌اند اما اعزام واحدهای زمینی به آن کشور مطرح نیست.با این وجود امریکا از دولتمردان عراقی خواسته است که به راه حلی سیاسی برای نزدیک کردن اقوام مختلف در عراق بیاندیشند.

تضعیف و سقوط دولت به رهبری شیعیان در عراق، و احتمال تجزیه این کشور و حضور گروه‌های افراطی سنی در مرزهای ایران، می‌تواند باعث نگرانی ایران شود. با توجه به اینکه موقعیت بین‌المللی و خطر واکنش برخی از رقبای منطقه‌ای جمهوری اسلامی احتمالا در شرایط فعلی مانع از درگیری مستقیم نظامی ایران در عراق می شود، می‌توان انتظار داشت کمک ایران به عراق شامل حمایت اطلاعاتی و سیاسی از دولت و همچنین تقویت تسلیحاتی و آموزشی شبه‌نظامیان شیعه باشد. همچنین، مشخص نیست که با توجه به اینکه حضور نظامی مستقیم ایران باعث تشدید شکاف فرقه ای در عراق می شود، رهبران ایران در شرایط بسیار بحرانی، خواستار این نوع کمک شوند.

پس از انتشار خبر تصرف موصل توسط داعش، وزارت خارجه جمهوری اسلامی از تمامی دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی خواست تا از دولت عراق در برابر تهاجم "تروریست‌ها" حمایت کنند. با توجه به اینکه تنها ایالات متحده از شرایط لازم برای چنین حمایتی برخوردار است. رئیس جمهوری ایران در مصاحبه مطبوعاتی از امکان همراهی ایران و امریکا برای پایان دادن به بحران عراق در صورت تمایل امریکایی ها  خبر داد. در عین حال،  حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران، در تماس تلفنی با نخست وزیر عراق، گفته است: "ایران اجازه نخواهد داد تا حامیان تروریست‌ها با صدور تروریسم به عراق، امنیت و ثبات این کشور را برهم بزنند.

گسترش نیرو های تروریستی در منطقه و در نزدیکی مرز های ایران در تقابل با منافع استراتژیک و امنیت ملی ایران است. با این وجود ایران به دنبال اجماع منطقه ای و جهانی برای دخالت در عراق است و به دلیل  احتمال دامن زده شدن به جنگ های شیعه و سنی با این موضوع محتاطانه برخورد می کند و آمادگی خود را در جهت همکاری با امریکا در این بحران اعلام نموده است. با وجودی که نیرو های ایران قادرند ظرف مدت کوتاهی نیرو های داعش را قلع و قمع نمایند اما به دلایل گفته شده ایران ترجیح می دهد راسا وارد این جنگ نشود.رواج جنگ های فرقه ای و مذهبی میان شیعه و سنی از عوامل بازدارندگی ایران است اما در اقدامی بین المللی و منطقه ای ایران نیز شرکت خواهد کرد.

داعش كه در جبهه جنگ داخلی سوریه به بن بست نظامی رسیده و با تقریبا تمامی نیروهای اپوزیسیون دولت اسد درگیر شده است توجه خود را دوباره به زادگاه خویش یعنی عراق معطوف كرد. این چرخش ابتدا بیشتر منطقی نظامی مبتنی بر تامین راههای تداركاتی و لجیستیكی پشت جبهه ای داشت كه منجر به تسخیر شهرهای رمادی و فلوجه شد كه نیروهای دولت عراق تا كنون هم عاجز از باز پس گیری آن ها بوده اند.به نظر میرسد كه انتخابات اخیر و بیم اعراب سنی از تجدید حكومت مالكی آنها را به ائتلافی هر چند تاكتیكی با داعش كشانده است؛ موضوعی که  میتواند حملات گسترده اخیر داعش و پیروزیهای بی سابقه اش را توضیح دهد.

در این میان كردها رغبتی به درگیر شدن در این منازعه ندارند مگر آنكه داعش به حمله مستقیم به اقلیم كردستان مبادرت كند كه در شرایط فعلی حداقل از لحاظ نظامی ناممكن به نظر میرسد.در این میان بسیاری در كردستان خواهان استفاده حكومت اقلیم كردستان از نیروهای مجهز و زبده پیشمرگ برای تصرف مناطق كردستانی خارج از اداره حكومت اقلیم و یا حداقل گرفتن امتیازات بزرگ از دولت مركزی به ویژه در رابطه با فروش مستقیم نفت كردستان در بازارهای بین المللی هستند.اما احزاب اصلی كردستان عراق حداقل تاكنون به موضع مشترك مشخصی در برخورد به بحران جاری نرسیده اند. این مسئله تا حد زیادی ناشی از روابط و ائتلافهای غیر رسمی این احزاب با دولتهای تركیه و ایران است كه پروژه های سیاسی متفاوتی را در عراق دنبال میكنند.

به این ترتیب به نظر میرسد سناریوی تجزیه عراق به سه‌ دولت شیعه در جنوب، سنی در مركز و شمال شرق، و كرد در شمال كه در محاسبات آمریكا در اوایل اشغال عراق گنجانده شده بود به واقعیت نزدیک می شود با این تفاوت كه سلفی گری ایدئولوژیك داعش آنها را به سوی تلاش برای الحاق مناطق سنی نشین سوریه، و حتی اردن نیزسوق ميدهد. فراموش نكنیم نام كامل داعش «دولت اسلامی عراق و شام» است.تحت شرایط فعلی احتمال دخالت نظامی مجدد آمریكا بسیار كم است. وقوف به این امر، كه تصمیم آمریكا مبنی بر عدم دخالت در سوریه آن را كاملا محرز كرد، بی گمان در اتخاذ ستراتژی سیاسی-نظامی تا كنونی داعش بسیار موثر بوده است.

اما اگر در روزهای آتی داعش دچار شكستهای نظامی جدی نشود، ایران و تركیه ممكن است واكنش نشان دهند. این امكان به همگرایی سیاست های منطقه ای ایران و آمریكا دامن خواهد زد و بر نگرانی دولتهای عمده سنی منطقه نظیر عربستان خواهد افزود.در این میان آنچه مسلم است این است كه دوران انتقالی پس از سقوط دولت صدام حسین به سرعت به پایان خویش نزدیك میشود و ساختار سیاسی جدیدی در عراق در حال شکل گیری است. دینامیسم سیاسی-اجتماعی داخلی عراق به همان اندازه بر سمت و سو و نتایج این روند پیچیده تاثیر دارد كه نیروها، فشارها، و مداخلات منطقه ای و بین المللی.

 

* دکتری روابط بین الملل

منبع : تحریریه مجله الکترونیکی انجمن ایرانی روابط بین الملل
تعداد بازدید : 1034
تاریخ انتشار : 1393/04/09 - 14:23
آخرین تاریخ بروزرسانی : 1393/04/09 - 14:23
دیدگاه ها
شاید مهم ترین انتظار پراگماتیک از یک نهاد علمی- پژوهشی آن است که بیش از آن که تماشاگر ‏موجودیت و سپری شدن عمر خود باشد، در بهره برداری از فرصت ها و خلق آثار و نتایج مثبت، ‏کیاست و کفایت به خرج دهد.‏
شاید مهم ترین انتظار پراگماتیک از یک نهاد علمی- پژوهشی آن است که بیش از آن که تماشاگر ‏موجودیت و سپری شدن عمر خود باشد، در بهره برداری از فرصت ها و خلق آثار و نتایج مثبت، ‏کیاست و کفایت به خرج دهد.‏