English
اطلاعات تماس
 
تلفن: 81032220 021 98+
نمابر: 81032200 021 98+
آدرس دبیرخانه: تهران: کریمخان زند، نبش شهید عضدی(آبان شمالی)، پلاک 76 طبقه دوم، شماره 212 .............................................. کانال تلگرام : https://telegram.me/IISAchannel شماره پیام رسان: 09398897655
پست الکترونیکی: iisa.centraloffice@gmail.com
کد پستی: 1597633141
مشاهده جزئیات

1393/02/15 - 9:5

 

 
 
 امیر هوشنگ میرکوشش*
 
 
بحران اوکراین را می توان با بکار گیری مدل های چهار گانه مایکل برچر  شامل پیدایش،گسترش،کاهش و تاثیر، بهتر درک و تصویر نمود.
مرحله پیدایش
 در این مرحله که مربوط به دوره ماقبل بحران است متغیر های مستقل بر بحران تاثیر می گذارند. در پیدایش بحران ویژگی های نظام  و سطوح منطقه ای ، ویژگی های میان بازیگران و ویژگی های بازیگر  موثر بوده است.متغیر ویژگی های نظام را در دو سطح نظام بین الملل و منطقه ای قابل بررسی است. ساختار نظام بین الملل بعد از فروپاشی اتحاد شوروی از وضعیت دو قطبی جنگ سرد خارج شد و در سه دهه گذشته با سلطه نسبی ایالات متحده همراه بوده است. فروپاشی اتحاد شوروی سابق و تجزیه این کشور نوعی حقارت را به جانشین این کشور یعنی روسیه در سطح بین المللی  تحمیل کرد.روسیه به دنبال بازگشت به دوران اقتدارگرایی ناشی از ناسیونالیسم روسی می باشد و به همین دلیل همانند یک ناراضی از نظم بعد از فروپاشی اتحاد شوروی و به ویژه در سال های اخیر عمل کرده است.در سطح منطقه ای ساختار غیر متصلب پس از دوران جنگ سرد فرصتی برای شعله ور شدن مسائل قومی و داخلی گردیده است.شرایط جدید ناشی از متغیر نظام بین الملل و سطح منطقه ای باعث به وجود آمدن انقلاب های رنگی در کشور های تازه استقلال یافته از جمله اوکراین و گرجستان گردید.
متغیر های ویژگی های بین بازیگری و بازیگر: انقلاب های رنگی در سطح منطقه و تاثیر آن بر بازیگران منطقه، منافع سنتی و امنیتی روسیه را مورد تهدید قرار داد. با فروپاشی شوروی سابق و استقلال بسیاری از کشور ها ، حلقه های امنیتی ترسیم شده بر اساس دفاع زمینی برای دفاع از سرزمین روسیه از بین رفت و بنا براین روسیه دچار خلاء امنیتی در این مناطق گردید. از طرف دیگر با گسترش ناتو به شرق اروپا و عضویت جمهوری های سابق شوروی در ناتو واحتمال پیوستن اوکراین به این اتحادیه باعث وحشت روسیه از تهدید امنیت سرزمین روسیه و از دست دادن حوزه نفوذ سنتی خود گردید. اقتدار گرایی روسیه ناشی از ناسیونالیسم روسی و سابقه امنیتی و نظامی حاکمان این کشور از دیگر ویژگی های بازیگری و بین بازیگری در پیدایش بحران محسوب می شود. روسیه توانست با دخالت نظامی در بحران گرجستان و مدیریت انقلاب رنگی در اوکراین در کوتاه مدت این تهدیدات را خنثی نماید.با روی کار آمدن حکومت وابسته به روسیه(یانوکوویچ) وحذف و زندانی کردن نیرو های انقلاب رنگی (مثل خانم تیموشینکو) و با کمک های مالی این کشور به اوکراین روسیه توانست روند پیوستن این کشور به اتحادیه اروپا را کند نماید.
وابستگی سیاسی اقتصادی اوکراین به روسیه در سال های گذشته نتوانست در پیشرفت و رشد اقتصادی این کشور موثر باشد.رشد اقتصادی اوکراین در سال 2013 به صفر رسید. در سال های گذشته روسیه با هزینه کردن صد ها میلیون دلار از اقتصاد اوکراین حمایت نموده است.افزایش بدهی خارجی اوکراین، کاهش ذخیره ارزی، رکود اقتصادی و فساد اقتصادی و اتکا به گاز ارزان روسیه ،در آمد سرانه 7300 دلار و رتبه 137 جهان، صنعت پیر و وابسته این کشور به روسیه ، فساد فراگیر و رتبه شفافیت 144 از میان 173 کشور در جهان، کسری بودجه و عوامل دیگر اقتصادی این کشور را مستعد بروز بحران نمود.بحران اقتصادی اوکراین به بحران اجتماعی و شکاف های قومی ایجاد شده در انقلاب های رنگی دامن زد ودر نتیجه باعث تشدید فضای دو قطبی در این کشور گردید.
گسترش بحران
با عدم امضای قرار داد تجاری میان اوکراین و اتحادیه اروپا از طرف یانوکوویچ در نوامبر 2003 و چرخش کامل این کشور به سمت محور روسیه،جرقه بحران زده شد.تظاهرات پی در پی در اوکراین و درگیر های خونین در کیف در نهایت باعث سقوط حکومت یانوکوویچ و فرار وی به روسیه گردید.با سقوط دولت طرفدار روسیه بحران وارد مرحله جدیدی گردید و جدایی طلبان روس تبار در کریمه و مناطق شرقی اوکراین خواهان جدایی از اوکراین و الحاق به روسیه شدند.با حمایت علنی روسیه از جدایی طلبان و استقرار نیرو های نظامی این کشور در مرز های اوکراین و انجام مانور های نظامی تحریک آمیز دامنه بحران گسترش یافت.با اشغال ساختمان های دولتی توسط جدایی طلبان روس تبار و حمایت علنی روسیه، کریمه از اوکراین جدا گردید و باانتخابات فرمایشی به روسیه الحاق شد.با الحاق کریمه به روسیه،؛ بحران به دیگر شهر های شرقی اوکراین از جمله دونتسک،لوگانسک،اسلاویانسک،کروفسک و...گسترش یافت و سناریوی اشغال ساختمان های دولتی و تقاضا برای پیوستن به روسیه مجددا تکرار گردید.
 اتحادیه اروپا و ایالات متحده به عنوان قدرت های بزرگ تاثیر گذار در بحران به تحریم مقامات و شرکت های روسی پرداخته و به روسیه هشدار دادند که تهدید تمامیت ارضی اوکراین را تحمل نخواهند کرد. بی ثباتی داخلی در شهر های شرقی اوکراین و گروگان گیری نیرو های حافظ صلح اروپا باعث تشدید بحران گردید.متغیر های مستقل در گسترش بحران اوکراین را در چهار سطح سیستم، بین بازیگری، وضعیت و بازیگر می توان ترسیم نمود.در سطح سیستم ساختار نظام بین الملل و سطوح منطقه ای و فرعی، در سطح بین بازیگری اقتدار گرایی روسیه از یک طرف و دموکراسی خواهی مردم اوکراین از طرف دیگر و بی ثباتی داخلی اوکراین و ثبات نسبی روسیه، متغیر های مستقل در سطح وضعیت را می توان حمله به نیرو های اوکراینی و اشغال ساختمان های دولتی و حمایت روسیه از روس تبار های مسلح و در نتیجه دخالت روسیه در بحران به صورت سیاسی، امنیتی و نظامی را نام برد.متغیر های مستقل تاثیر گذار در سطح بازیگر شامل بی ثباتی داخلی و دوقطبی شدن جامعه اوکراین و در مقابل ثبات نسبی روسیه و ورود بازیگران و قدرت های بزرگ منطقه ای و بین المللی را ذکر نمود. تمامی این متغیر ها به تهدید تمامیت ارضی اوکراین و تهدید حوزه نفوذ روسیه و با ادامه بحران  می تواند به رویارویی نظامی اوکراین و روسیه و در نتیجه روسیه و غرب منتهی شود.
کاهش بحران
با گردهمایی چهار جانبه وزرای خارجه روسیه اوکراین، ایالات متحده و اتحادیه اروپایی در ژنودر 17 آوریل 2014، موافق نامه ای  به امضاء رسید. در این نشست ، توافق شد گام‌های اولیه‌ واقعی برای کاهش تنش و احیای امنیت برای تمام شهروندان، برداشته شود.تمام طرف‌ها باید از هرگونه خشونت، ارعاب یا اقدامات تحریک‌آمیز، خودداری کنند. شرکت‌کنندگان در این نشست، قویا هرگونه افراط‌گرایی، نژادپرستی و عدم بردباری مذهبی از جمله علیه یهودیان را قویا محکوم و رد می‌کنند.تمام گروه‌های مسلح غیرقانونی باید خلع سلاح شوند؛ تمام ساختمان‌هایی که به طور غیرقانونی تصرف شده، باید به صاحبان مشروع آن‌ها بازگردانده شوند؛ تمام خیابان‌‌ها، میادین، اماکن عمومی و شهرهای اوکراین که به طور غیرقانونی اشغال شده، باید تخلیه شوند.تمام معترضان و کسانی که ساختمان‌ها و دیگر اماکن عمومی را ترک کرده و تسلیحات خود را تحویل داده‌اند، مورد عفو قرار می‌گیرند، مگر کسانی که در ارتکاب جرایم سنگین گناهکار شناخته شوند.توافق شد که هئیت ویژه ناظران سازمان همکاری و امنیت اروپا از چند روز آینده نقش اصلی را در کمک به مسئولان اوکراینی و جوامع محلی برای اجرای فوری این تمهیدات تنش‌زدا در هر منطقه‌ای که بیشترین نیاز وجود دارد، ایفا کند. ایالات متحده، اتحادیه اروپا و روسیه به حمایت از این هیئت از جمله از طریق اعزام نیروهای ناظر، متعهد هستند.روند (اصلاحات) اعلام شده قانون اساسی جامع، شفاف و پاسخگو خواهد بود. این روند شامل آغاز فوری مذاکرات جامع ملی خواهد بود که تمام نواحی اوکراین و حوزه‌های سیاسی را شامل شده و در آن امکان بررسی نظرات افکار عمومی متمم‌های پیشنهادی، وجود داشته باشد.شرکت‌کنندگان در این نشست بر اهمیت ثبات اقتصادی و مالی در اوکراین تأکید کرده و برای حمایت‌های بیشتر در حالی که گام‌های فوق به اجرا گذاشته می‌شوند، آمادگی خواهند داشت.
 با امضای این توافقنامه ،امید به کاهش بحران و پایان آن قوت گرفت ، اما با ادامه درگیری ها میان شبه نظامیان طرفدار روسیه و نیرو های اوکراینی و اشغال بیشتر شهر های شرقی اوکراین ،اجرای  این موافقت نامه تا کنون به شکست انجامیده و در نتیجه  بحران هنوز به مرحله کاهش وارد نشده است.
تاثیر بحران
بحران اوکراین تا کنون نتایج و پیامد های مهمی در سطح منطقه و بین المللی داشته است و با تداوم بحران این تاثیرات گسترش خواهد یافت، به هر حال تا زمانی که بحران به طور کامل فروکش نکرده نتایج بحران رانمی توان به طور قطعی استخراج نمود.بحران اوکراین تا کنون تاثیرات زیر را بر جای گذاشته است:
1- امریکا، اروپا و دولت جدید اوکراین تا کنون توانسته اند روسیه را به عنوان متجاور به حاکمیت و تمامیت ارضی اوکراین و ناقض قوانین بین المللی معرفی نمایند.این موضوع باعث کاهش پرستیژ و اعتبار روسیه در سطح منطقه و جهان شده است.
2- روسیه هراسی در منطقه و در میان همسایگان روسیه به شدت در حال گسترش است.
3- اعزام نیرو های ناتو به کشور هایی مثل لهستان، لتونی، لیتوانی و استونی در حمایت و آموزش نیرو های این کشور ها واعزام هواپیما  ها و ناو های جنگی امریکا به منطقه.
4- تحریم های اقتصادی غرب و امریکا علیه روسیه که باعث  خروج سرمایه ،سقوط بورس، کاهش رتبه اقتصادی و رکود اقتصادی در این کشور گردیده است.
5- تشدید و تحریک احساسات ناسیونالیستی در روسیه و شرق اوکراین.
6- جدایی کریمه و الحاق آن به روسیه و تهدید تمامیت ارضی اوکراین از طرف روسیه.
7- اخراج روسیه از ناتو و گروه 8.
8- تعلیق همکاری های نظامی روسیه با امریکا و جلوگیری از دست یابی این کشور به فناوری های نوین نظامی.
9- تهدید روسیه به دخالت نظامی در اوکراین در حمایت از روس تبار ها.
10- تهدید روسیه به قطع گاز اروپا و اوکراین.
11- تهدید روسیه به قطع همکاری با امریکا در ایستگاه فضایی بین المللی.
در صورت ادامه بحران پیش بینی وقوع موارد زیر دور از ذهن نیست:
1- احتمال حمله نظامی روسیه به اوکراین.
2- احتمال رویارویی نظامی غرب و ناتو با روسیه.
3- احتمال تجزیه اوکراین و جدایی بخش های شرقی آن.
4- تحریم پول و انرژی روسیه توسط غرب و احتمال فروپاشی اقتصاد این کشور.
5- احتمال معکوس شدن روند حوادث به ضرر روسیه در داخل این کشور واحتمال در دستور کار قرار گرفتن فروپاشی دوم در روسیه بعد از فرو پاشی شوروی از طرف غرب.
6- متضرر شدن غرب از درگیری نظامی  و اقتصادی در بحران اوکراین و در نتیجه احتمال رکود اقتصادی بین المللی.
7- تغییر روند های امنیتی و سیاسی و احتمال تغییر قواعد و اتحاد ها در منطقه.
8- استقرار  و تقویت  نیرو های امریکایی در اروپا در حمایت از متحدین خود.
9- عملیاتی شدن سپر دفاع موشکی امریکا به طور علنی علیه روسیه.
موارد فراوان دیگری را می توان در صورت ادامه بحران در اوکراین در نظر گرفت که در آیند قابل بحث و بررسی است.
 
 
* دکتری روابط بین الملل
منبع : تحریریه مجله الکترونیکی انجمن ایرانی روابط بین الملل
تعداد بازدید : 1547
تاریخ انتشار : 1393/02/15 - 9:5
دیدگاه ها
شاید مهم ترین انتظار پراگماتیک از یک نهاد علمی- پژوهشی آن است که بیش از آن که تماشاگر ‏موجودیت و سپری شدن عمر خود باشد، در بهره برداری از فرصت ها و خلق آثار و نتایج مثبت، ‏کیاست و کفایت به خرج دهد.‏
شاید مهم ترین انتظار پراگماتیک از یک نهاد علمی- پژوهشی آن است که بیش از آن که تماشاگر ‏موجودیت و سپری شدن عمر خود باشد، در بهره برداری از فرصت ها و خلق آثار و نتایج مثبت، ‏کیاست و کفایت به خرج دهد.‏